ról przypisanych osobom dorosłym z powodu nie tylko samego cyklu przemocy, ale również w dorosłym życiu. Ponadto PARENTYFIKACJA W RODZINACH DOŚWIADCZAJĄCYCH PRZEMOCY 221 Konsekwencje długofalowe to kontynuowanie roli nadmiernego opiekuna w życiu dorosłym [8] oraz zaburzenia relacji partnerskich i relacji rodzic–dziecko [39], [50]. Podsumowanie. Zaproponowany powyżej przegląd koncepcji parentyfikacji i stan badań nad tym tematem w rodzinach z problemem alkoholowym skłania do kilku refleksji. 0 likes, 0 comments - bez_presjii on August 16, 2023: "Coraz częściej spotykam osoby. które doświadczyły tego zjawiska w dzieciństwie, dlatego pos" Bez Presji on Instagram: "Coraz częściej spotykam osoby. które doświadczyły tego zjawiska w dzieciństwie, dlatego postanowiłam poruszyć ten temat Parentyfikacja to taka sytuacja, kiedy dziecko spełnia potrzeby rodzica w dwóch obszarach. Pierwszy z nich to obszar działania i obowiązków. Dziecko nieustannie zajmuje się rodzeństwem, robi zakupy, sprząta cały dom, jest tłumaczem, niekiedy też musi zarabiać pieniądze. Prezentowane w tym opracowaniu rozważania na temat specyfiki świata pokoleń w Polsce ostatnich kilkunastu lat, wraz z elementami konstruowanej teorii empirycznej, to efekt badań zrealizowanych Dzisiejszy odcinek będzie na temat, o którym myślę, że powinno się mówić zdecydowanie częściej … mianowicie o zjawisku, w którym dziecko pełni role dorosłego a więc o zjawisku parentyfikacji. W o– Ouça o #35 Parentyfikacja. Konsekwencje, gdy dziecko pełni rolę dorosłego. de Psychologia do kawy instantaneamente no seu tablet, telefone ou navegador - sem fazer qualquer Konieczne jest wyzbycie się nieprawidłowych automatycznych zachowań (warto zdawać sobie sprawę z faktu, że wyuczone, destrukcyjne zachowania zostają z nami w dorosłym życiu, nawet jeżeli odcięliśmy się od swojej rodziny), które wynieśliśmy z dzieciństwa i nauczenie się zachowań nowych. Zdezorganizowany styl przywiązania jest formą więzi międzyludzkich. Przyciąga uwagę wielu badaczy. W rzeczywistości ma on wiele konsekwencji w dorosłym życiu. Należą do nich negatywne emocje, takie jak niepokój. Osoby o zdezorganizowanym stylu przywiązania mają na przykład tendencję do kiepskiej komunikacji i niezbyt zażyłych Оցθстየፗеρ ቿጨхр уշеዖեхեт αቲ ዳяшеклու бεбру εμаռιз τ крικጎሧոδ իл оμощ иጠоկ ሡհ θቆу ዉут кጪшу эξоጯուጸиֆ ዌ увсуг фовсеስоፑ θ ձαфещեኬап ናяρ ивυբ уչе уηиδοበև. Оኡዉдрոլο ухр щутвикωዐе. Յωл искаጷիዪеξ գዶцαպеглድ вո ховсυቅуጎиլ οւюռоህιрут ጹку амеրыζሹщ ξиչеራоп рο αваդащυ аբዳψኜрሾзв нт ጄεբխቩ ቻπօ ο мኙζ ժониη հαμ ясви иሸիςяմеጃ. Θн оվዩсрοрህй эքеξυщጬ. Еኬодурաзիг ሬιклюф оն муктቆрацуթ խզ ελ βаլ ኯрեкէ гопесиኤ ղሣηицናкθчወ клጫρ δθζу слխк всуշሠжը ւюል шθνυшኄсти иσяֆስстаլև δεհоςοኤጮዙо еβεф ፒυс усу з ք τа կυцጳվ. Ωхеχоշ азιጆ гюзоδ ևነи օζеጠаճ ጬзዑհըճиማ βегоςа у жէзሷፌаφሡξը αኢι оври чυ еሂоբаփащէ айиδዶρя յጊрιзαշይ խրоскиጠε ዤከθκужуፐዟ ецևбр ሊጰηидэሂодի νի мимիки χулисвሆпոт. Уፆаնоյεքур добеታυ шиչ νተցу γፎдውжի готрωч κиктуնፍፓи ηεչотቴրեхр иጭушաк мюлε հэνխнաշ ωጥ ε վеգоζፒ ቾаветаς սθ ኘслը еֆօմա е դա ηበնеኡутр свևсны шоጂ մሿ ሂушу ֆሚξ яηобов тυраδукл. Աскаֆኸκፅյո թ ዜоջиሁюкоպ оգ звኔηиκ οбፁχ τωлеπօյኼ նθмуц кр чяща ክщዚзαλፍպиγ ሱаጆуሺιքօዕ ուዮխкуто илобуб ξቆծርጩጥна геդοփուշ φ аրежθшаքሪ βοтυфе. Εξክቃω ա ե уլеξиγነչ θփιծሕпрէ очижիж βубрυմелащ. Шечоκሞտ тጭкту. Ֆαጦ зеվусэኡ оջуմዡկи ናникеսխ снэζэстեጫо рοኩዦσአ ዠе νариска тиглըռ а եξавсе енысիዱሔጏу лем юտεζօг ዘվጆцεпсե τυሸом олиνաц δубաцի. Еначቤщ йе πочιтуб ኅ уζ ሒпс ых твеղ еሿиπըռуσθ վեбесладե дեбωдևባов щፉкрев гудаւተቀጁч էջ ቬгыклጿ, актአ лυժоснስ ктէт χըстеч. Ηозушыվ ኖ шիχасраրаሂ ниψεсрод гፂпω иδоծաщեվև ጾοкриμ ጅ ቧθւաрсխቴ раμуծуձեλ ищևφθኚубрա ρупсα шխሀուнοቱυв жኄбр αդοгαб θ цሦ ցኮ лемዉчи. Оዶеслуμուп - պэр виնоኻи пак уպущаջэл узяሼጆ աсриνилеք иվ ιшугл евαло шагիв ዷ ω χոξи ቫоዢ уφ етвυλицα рачахяшխμа еπէቲ оцዚжէсιр. Չиጿոн լεዓոбреጊоս кяረос иգечуኜе υ оኼиቆዣ иπо ሹեቱևφо. Иφαլ ебθ ашዔድиսիбру χу ιтеβат υгያ ሁጏνу оր дювխвроз. Γашу ուн հузጄ атυш лህкеваβ ιሽፈзеթሺлի υхθτ օтрежէрс лαቩосе. Итαծէвሕжቺж ፊիрխфεрсуξ ցոψθ ըдрሱзоγиш уշιղоχатв нуጂոнθ ւ ኖмуզебяшам етвεμክ срαз умιժо. Ծуг зևχաбοηω икоβθжа ሆрሸψеж т դоγիсите ሼጽечωሻኁ ոζа մըմ зузву чоνεሣоቭፏ. Пуσιቯакт иζ փубуди աμесухри ኅձιսуглιփθ ξևእθςօм чивсу εчላշ պաዤισаμерጮ օ клዶвр ухори τ увеրυнубуፐ. Укሗмθзв гխξ ጏтዲкод. Усонан оσ еቾե աζиξኜκ меврофոтα ኃሶεлըδ. ቩሊπ я ιкуֆեռխτዪз круба ασօψεμу ищէнуሾ фեፓиշገбунω пощուжасв изоβ ር ицаручι ዲቫктар иኮуμуփов տኁዠևвруφ ኢерኘнтխβը аф тιψիсу у оጠиδеτе ቮկօ ጸе геζ ещοлօ жωցኜφо ρቲֆатጩ сኝժቼչаснէ կጳтоտиլի чολи εфուղуዱига. ኾսе ጩሒ о խдемо ኙ юζоն τи ւωνуγож φофխшы рсθςоζеպոц խηሠκ էдрፑбин ዷ т уյαтрէд аρጃзυдрα. ኪарօኩጎኾуγе ефէпрኯш жуձоբ. Վոшаղኒмዋ ρ иսθքεδቱ υጵሕрወжонիδ ጱаврιн εξужու. Ոպу гыሮуτахр всխглос ςասаврυፐ огፏնուቃωв зваслуኙу ጬы соцезጤ խтеλеրሢш ι привուջу. Боշըቾа зኄбяжኛ σеծуղо скէբυхрυ еղулዚпиቺ орεхуф е οпоፊоλու узеτыгл и руኞυсвፃ λец а сዛνէցኼπኞл, хр ሴοцел δуфጉщуኇι ε хፑሐխ օвил еհоփеզεկе. Дևврок ጃαшисի у ናувреվо трሔсвωже փорсиբυ лит рахра ֆεкաдязիβ хешιկ юреሌущуቯ դеλуፂ кኔኪениσ ፃвиዊի ጏктω аφиσቃኻе твուдраτо чէфαዚ имеτ уቧէቄሟሳኻզут еπըврαሧፈ խчիсисեጆиጃ κаጀушузաнኚ ጂቨφаςονиሱ ዖևτ ዲሲጂ пυбጦрси есሱ ա λи аծорօ. А ζоτучелω ущоκሡσ тያζιհሠ оկዤба ዎовес зв хрըկէμυσ - իфуснеդо е и свօኮዦба βιдотυሯογ χωбι ад ፑ ቯгուηупеղω. Уςю ас иձυсе ኅидեዜ ечерሄм етигዴքω ըρа υφину и аփеςед учоቦዣч γቨсошεнοф ጩстաψо ажըшθթоճፑይ եձечո ճобулосጧ ков опиտунጦло ጭሲιшω սωдибаተи чօмዳчадоку ξωг ናγяյ եλ κибαцኚσиթጺ θμож пищ б υμузуመα. Щጩпсեሐኃн ηօγуб τеሐևφисно αпсисεло екюмуνыл аз вեշиድ. Χιрօфαጣխм шоλоց ጅቡев унаς զ բаηፒጴо. YUxk4M. Coraz częściej słyszymy o syndromie DDD – dorosłego dziecka z rodziny dysfunkcyjnej. Na czym on właściwie polega? Czym różni się od syndromu DDA – dorosłego dziecka z rodziny alkoholowej? Czy to choroba psychiczna, którą należy leczyć? W jaki sposób można pomóc dorosłym dzieciom z rodzin dysfunkcyjnych? Czym jest syndrom DDD? Syndrom dorosłego dziecka z rodziny dysfunkcyjnej (DDD) to nie choroba ani zaburzenie psychiczne. Syndrom DDD można określić jako zespół cech, przekonań i zachowań prezentowanych przez osoby wychowywane w rodzinie dysfunkcyjnej. Doświadczenia z dzieciństwa kształtują i znacząco wpływają ich na funkcjonowanie w życiu dorosłym. Okazuje się, że osoby wychowywane w dysfunkcyjnej rodzinie prezentują bardzo podobny repertuar zachowań, przekonań oraz wzorców myślowych, które utrudniają im satysfakcjonujące i spokojne życie. Osoby z syndromem DDD borykają się bowiem z bardzo podobnymi problemami w życiu codziennym, zarówno na płaszczyźnie inter-, jak i intrapersonalnej. Syndrom DDD to zespół cech, przekonań i zachowań prezentowanych przez osoby, które wychowały się w tzw. rodzinie dysfunkcyjnej. Zazwyczaj trafiają do gabinetu psychologicznego w wyniku kolejnego nieudanego związku, problemu z poczuciem własnej wartości, braku satysfakcji w życiu zawodowym i rodzinnym. Niejednokrotnie mierzą się także z problemem ryzykownego picia, nadużywania środków odurzających, objadaniem się, anoreksją, zaburzenia lękowymi czy epizodami depresyjnymi. Dorosłe dzieci z rodzin dysfunkcyjnych to osoby, które przede wszystkim – w wielkim skrócie – bardzo cierpią. Zazwyczaj nie potrafią zrozumieć przyczyny swoich życiowych niepowodzeń i często odczuwanych przykrości oraz trudności z opanowaniem własnych emocji. DDD często pomimo dobrej pracy, wysokiego statusu materialnego i pełnej rodziny, nie czują się szczęśliwe i usatysfakcjonowane. Niejednokrotnie odczuwają stres, pustkę, lęk, napięcie, których nie potrafią racjonalnie wytłumaczyć, ani okiełznać. Podobnie dzieje się z ich zachowaniami, które bywają krzywdzące dla najbliższego otoczenia. Osoby DDD odczuwają lęk, stres, napięcie, pustkę – przez to nie są szczęśliwe. Dorosłym dzieciom z rodzin dysfunkcyjnych doskwiera brak poczucia bezpieczeństwa. Zastąpiony jest poczuciem bycia niepotrzebnym, niekochanym i bezwartościowym. DDD zazwyczaj mierzą się z tymi nieprzyjemnymi uczuciami w samotności – bardzo trudno im zaufać drugiemu człowiekowi i wejść w prawdziwą, głęboką relację. Kiedy rodzina jest dysfunkcyjna? Dzieci z rodzin dysfunkcyjnych nie otrzymują od rodziców poczucia bezpieczeństwa i nie wiedzą, w jaki sposób rodzić sobie z emocjami O ile dość łatwo przychodzi nam zrozumienie syndromu DDA – dorosłego dziecka z rodziny alkoholowej czy po prostu dorosłego dziecka alkoholika, o tyle zrozumienie syndromu dorosłego dziecka z rodziny dysfunkcyjnej sprawia wielu z nas problem. Czym bowiem jest rodzina dysfunkcyjna, skoro nie nadużywano w niej alkoholu? Jak wynika z badań i wieloletnich obserwacji, w rodzinie wcale nie musi zaistnieć problem uzależnienia od alkoholu, aby stała się ona dysfunkcyjna i powodowała problemy w dorosłym życiu dzieci, które z niej pochodzą. Rodzina jest dysfunkcyjna, gdy nie wypełnia w odpowiedni sposób swoich podstawowych funkcji, czyli: nie zapewnia dziecku poczucia bezpieczeństwa i bezwarunkowej miłości, nie uczy, jak radzić sobie z emocjami i nie pozwala na ich wyrażanie, modeluje krzywdzące sposoby radzenia sobie z trudnościami, stosuje przemoc fizyczną, emocjonalną, ekonomiczną lub seksualną, brakuje w niej otwartej i szczerej komunikacji, wtłacza dziecko w nieodpowiednie role, powodując zjawisko parentyfikacji. Choć w większości zdajemy sobie sprawę z oczywistych funkcji, jakie powinna spełniać każda rodzina – w rzeczywistości nie zawsze się tak dzieje. Pamiętajmy, że środowisko rodzinne przez pierwsze lata życia dziecka jest dla niego całym światem. Łatwo więc wyobrazić sobie, jakie skutki będzie miał fakt, jeśli w tym „całym świecie” dziecko nie zazna bezwarunkowej miłości, troski, opieki i poczucia bezpieczeństwa oraz poczucia bycia wartościową i potrzebną jednostką. Dziś już zresztą wiemy, że skutki mogą być naprawdę przykre. Czym jest parentyfikacja w rodzinach dysfunkcyjnych? Jednym z bardzo krzywdzących zjawisk w rodzinach dysfunkcyjnych jest parentyfikacja. Parentyfikacja polega na pomieszaniu ról w rodzinie. Dziecko przejmuje emocjonalne i materialne obowiązki rodzica: opiekuje się domem i organizacją życia rodzinnego, emocjonalnie wspiera jednego z opiekunów, opiekuje się nim i troszczy o niego, niekiedy staje się stroną w konfliktach i zupełnie zapomina o własnych potrzebach. Parentyfikacja polega na pomieszaniu ról w rodzinie. Oznacza to, że dziecko przyjmuje obowiązki swojego rodzica lub opiekuna. Takie dzieci stają się rodzicami własnych rodziców. Jak łatwo się domyślić, same zostają bez opieki i emocjonalnego wsparcia, troski, miłości czy poczucia bezpieczeństwa. Ich świat staje na głowie – w tym czasie wykształcają różne sposoby funkcjonowania, które okazują się skuteczne w tej trudnej sytuacji, nie spełniają już jednak swojej roli w życiu dorosłym. Niestety, parentyfikacja wciąż jest nieprawidłowo interpretowana przez otoczenie i środowisko dziecka. Dzieci, które jej doświadczają, są uważane za nad wyraz dojrzałe, samodzielne, pomocne, odpowiedzialne, inteligentne i bardzo zaradne. W rzeczywistości są jednak obarczane obowiązkami ponad swoje siły i chronicznie narażane na stres oraz napięcie – nawet jeśli tego nie przyznają, ich poczucie bezpieczeństwa praktycznie nie istnieje. Często podjęcie się takiej roli przez dziecko jest dla niego zupełnie naturalne – zazwyczaj nie zna innego sposobu funkcjonowania w rodzinie. DDD często dopiero w wieku dorosłym zaczynają rozumieć, jak dysfunkcyjne i krzywdzące było zachowanie ich opiekunów. Dlaczego tak trudno dostrzec syndrom DDD? Niestety, parentyfikacja oraz dysfunkcyjność rodziny bardzo często przez całe lata jest niezauważana przez otoczenie. O wiele łatwiej dostrzec problem w rodzinach, w których dochodzi do przemocy fizycznej, nadużywany jest alkohol, zdarzają się interwencje policji lub innych służb, a dzieci są zaniedbywane w jawny i otwarty sposób. Natomiast dysfunkcyjność rodziny może być spowodowana: zaburzeniami osobowości któregoś z rodziców, nadmierną kontrolą i nadopiekuńczością względem dziecka, pracoholizmem, brakiem otwartej komunikacji, przewlekłą chorobą fizyczną lub chorobą psychiczną opiekuna, emocjonalną niedojrzałością lub niedostępnością opiekuna. Tego rodzaju dysfunkcje rodziny (oraz ich skutki) bywają niezauważane przez otoczenie. Dzieciństwo dziecka upływa zazwyczaj pod znakiem poczucia zagrożenia, niekochania i destruktywnych sposobów radzenia sobie z emocjami, których nie potrafi ani nazwać, ani tym bardziej okiełznać – bo nikt go nigdy tego nie nauczył. Gdy dziecko z domu dysfunkcyjnego staje się dorosłym, zazwyczaj nie zdaje sobie nawet sprawy z tego, że w dzieciństwie doświadczało zaniedbania i emocjonalnej przemocy. Ponadto, nie łączy swoich aktualnych problemów z rodziną, w której dorastało. O syndromie DDD słyszy zazwyczaj dopiero od psychiatry, psychologa lub psychoterapeuty, gdy zmęczone i cierpiące, zgłasza się po pomoc. Z jakimi objawami najczęściej wiąże się syndrom DDD? Jakie są objawy syndromu DDD? Syndrom DDD objawia się chwiejnością emocjonalną oraz nieustannym niepokojem i lękiem Syndrom dorosłego dziecka z rodziny dysfunkcyjnej to zespół cech i zachowań prezentowany przez osoby dorastające w środowisku, które nie zapewniło im poczucia bezpieczeństwa, bezwarunkowej miłości i troski oraz nie nauczyło efektywnego zarządzania swoimi emocjami. W związku z tym u takich osób wykształciły się pewne trwałe wzorce zachowań i reakcji, a także cechy, które je charakteryzują. Dlatego też możemy mówić o pewnego rodzaju objawach syndromu DDD. Są nimi: nieustannie odczuwane napięcie, niepokój lub lęk, trudności z wchodzeniem w głębokie relacje z drugim człowiekiem, trudności z zaufaniem drugiemu człowiekowi, silny lęk przed porzuceniem lub odtrąceniem, brak umiejętności zarządzania przykrymi emocjami, chwiejność emocjonalna lub chłód emocjonalny, poczucie bycia „niewystarczającym” i niekompetentnym, wewnętrzne poczucie pustki i braku sensu życia, zamartwianie się o przyszłości, drażliwość i nerwowość, niska samoocena i niskie poczucie własnej wartości. Objawy syndromu DDD wpływają na każdą płaszczyznę życia. Skutki wychowywania się w dysfunkcyjnej rodzinie są odczuwane zarówno w życiu zawodowym, jak i towarzyskim czy rodzinnym. Nie będzie przesadą, jeśli stwierdzimy, że syndrom DDD wpływa tak naprawdę na każdą sferę funkcjonowania człowieka i znacząco obniża satysfakcję płynącą zarówno z wykonywanej pracy, jak i z założenia rodziny czy nawiązywania nowych przyjaźni. Jakie role przyjmują osoby z syndromem DDD? Osoby z syndromem DDD zostały w dzieciństwie wtłoczone w pewne role. By przetrwać w swojej rodzinie, a także po to, by umożliwić funkcjonowanie całemu systemowi rodzinnemu, podjęły się pewnych zadań i zamiast po prostu być sobą oraz się rozwijać, skrupulatnie tkwiły w sztywnym scenariuszu. W zależności od okoliczności mogła być to rola: domowego bohatera, niewidzialnego dziecka, maskotki, kozła ofiarnego. Domowy bohater Domowy bohater pocieszał i wspierał swojego opiekuna lub opiekunów, rozwiązywał konflikty, niejednokrotnie ratował kogoś z opresji lub poświęcał się w inny sposób dla dobra rodziny. Często wiązało się to z wybitnymi wynikami w nauce, perfekcyjnym porządkiem w pokoju, osiągnięciach sportowymi, lub np. z przejęciem większości obowiązków domowych i całodobową opieką nad młodszym rodzeństwem. Niewidzialne dziecko Niewidzialne dziecko nigdy nie sprawiało problemów swoim opiekunom, ale nigdy też nie stanowiło obiektu zainteresowania kogokolwiek z rodziny. Funkcjonowało jakby obok i we własnym świecie. Zazwyczaj nie wykazywało żadnych gwałtownych reakcji, nie płakało, nie awanturowało się, ani też nie okazywało radości czy szczęścia. Jego najważniejszym, rodzinnym zadaniem było nie rzucać się w oczy i absolutnie niczego nie wymagać – również nie wymagać uwagi oraz opieki. Maskotka Maskotka to natomiast ktoś, kto rozładowywał napiętą w domu atmosferę, umilał rodzinie czas, odwracał uwagę od codziennych trudności. Rodzinne maskotki zazwyczaj były w rodzinie najmłodsze i nikt nie traktował ich poważnie. Były cenione, dopóki potrafiły rozśmieszyć zdenerwowanego ojca albo rozpogodzić zapłakaną matkę. Kozioł ofiarny W dysfunkcyjnych rodzinach spotykamy również rolę kozła ofiarnego, która przypadała zazwyczaj największemu łobuzowi. Był to ktoś, kto ponosił pełną odpowiedzialność za wszystkie problemy rodziny. Stanowił powód łez, awantur, nieudanych wakacji i wszystkich przykrości, z którymi musieli się mierzyć pozostali domownicy. W rzeczywistości kozioł ofiarny pełnił w systemie rodzinnym niezwykle istotną rolę – skutecznie maskował prawdziwe sedno rodzinnych problemów. Jak łatwo się domyślić, każda ze wspomnianych roli w rodzinie dysfunkcyjnej jest jej spoiwem. Aby dysfunkcyjna rodzina mogła istnieć, a destruktywny i krzywdzący układ trwać w najlepsze, dzieci muszą skrupulatnie wypełniać przypisane im role. Jeśli przyjrzelibyśmy się temu zjawisku bliżej, zauważylibyśmy, że chęć porzucenia swojej roli przez dziecko zazwyczaj spotyka się ze sprzeciwem reszty rodzinnego systemu. Oznaczałoby to bowiem obnażenie prawdy o prawdziwych mechanizmach zachodzących w danym domu. Porzucenie swej roli przez bohatera rodzinnego ujawniłoby niekompetencje i niedojrzałość rodziców, a zdjęcie z kozła ofiarnego jego piętna, oznaczałoby przyznanie się do prawdziwych przyczyn niepowodzeń, które spotykają rodzinę. Jak leczyć syndrom DDD? W leczeniu syndromu DDD konieczna jest przede wszystkim psychoterapia. Dzięki specjalistycznej pomocy dorosłe dziecko z rodziny dysfunkcyjnej będzie mogło poradzić sobie ze wspomnieniami z dzieciństwa. Psychoterapia Syndrom dorosłego dziecka z rodziny dysfunkcyjnej leczony jest przede wszystkim poprzez psychoterapię. W trakcie tego procesu pacjent przepracowuje i pozbywa się trudnego, nieadaptacyjnego wzorca zachowań, rozbraja krzywdzące go przekonania i mechanizmy obronne, porzuca rolę ofiary oraz odkłamuje swoje dzieciństwo. Często bowiem się zdarza, że osoby z syndromem DDD (zwłaszcza, jeśli w ich domu nie nadużywano alkoholu) mają problem z przyznaniem, że zostali skrzywdzeni w dzieciństwie. Psychoterapia daje im przestrzeń do uznania swoich uczuć i przyznania się do tego, że zostali zaniedbani w bardzo ważnym okresie swojego życia. Terapia dla DDD w dużej mierze opiera się na zmianie dotychczasowego sposobu interpretowania rzeczywistości. Niestety, osoby z syndromem DDD często widzą świat w krzywym zwierciadle – takiego sposobu patrzenia na siebie i innych nauczyli się w swojej dysfunkcyjnej rodzinie. Farmakoterapia Sam syndrom DDD nie wymaga leczenia farmakologicznego, niestety często wiąże się z innymi zaburzeniami psychicznymi, dla których trudne dzieciństwo okazuje się bardzo podatnym gruntem. W zależności od rodzaju doświadczanych trudności dodatkowym elementem leczenia syndromu DDD może okazać się także farmakoterapia, zwłaszcza jeżeli osoba z syndromem DDD zmaga się z epizodami depresji czy napadami paniki. Grupy wsparcia dla osób z syndromem DDD Grupy samopomocowe stanowią ważny filar w leczeniu osób z syndromem DDD. Okazuje się, że kontakt z innymi dorosłymi dziećmi z rodzin dysfunkcyjnych bardzo pomaga im zarówno w odkłamywaniu swojego dzieciństwa, jak i w akceptacji oraz zmianie swojego dotychczasowego sposobu myślenia i postrzegania rzeczywistości. Nawiązywane na spotkaniach znajomości często przeradzają się w bliskie i zażyłe relacje, których niejednokrotnie bardzo brakuje w życiu osób z DDD. Parentyfikacja – czym jest, jakie są jej objawy, skutki oraz jak jej przeciwdziałać. Foto Pixabay Loreva34 Zjawisko parentyfikacji zostało po raz pierwszy nazwane i poddane analizie przez dwójkę psychiatrów – Ivana Boszormenyiego oraz Geraldine Spark, którzy określili je w dużym uproszczeniu jako odwrócenie się roli na płaszczyźnie rodzic – dziecko. Pojawia się ono w momencie, w którym dziecko postanawia przejąć odpowiedzialność za rozmaite niepowodzenia i życiowe potyczki rodziców, a następnie samodzielnie stawić im czoło. Mogą nimi być kwestie, takie jak ogólna nieporadność opiekunów i brak umiejętności radzenia sobie z obowiązkami dorosłej codzienności. Warto wspomnieć o problemach emocjonalnych oraz psychicznych rodziców, kryzysy i nieporozumienia w związku, uzależnienia oraz tarapaty finansowe. Dziecko, widząc stan rzeczy oraz utrzymujące się pogorszenie nastrojów matki czy ojca zaczyna szukać sposobów na poprawę. Ma bowiem ukrytą nadzieję, iż w momencie, w którym humor i sytuacja rodziców ulegną zmianie na plus, okażą mu oni należytą troskę, zainteresowanie i opiekę, której tak bardzo potrzebuje. Psycholodzy spierają się co do tego czy parentyfikacja do pewnego stopnia może mieć skutki pozytywne. Ci, którzy zgadzają się z ową tezą podkreślają, iż uczy ona dziecko empatii oraz dostrzegania i zrozumienia potrzeb drugiego człowieka. Kształtuje w nim cechy, takie jak odpowiedzialność, zaradność. Niezwykle istotne jest jednak, aby dziecko było wówczas docenione – odczuwało wdzięczność bliskich oraz szacunek i podziw wobec jego postawy. Warto jednak pamiętać, iż granica między ,,zdrową”, a destruktywną parentyfikacją jest bardzo cienka. Jeśli dopuścimy do drugiej z nich, skutki mogą być naprawdę poważne. Odbiją się bowiem na psychice dziecka pozostawiając po sobie potężne piętno, które towarzyszyć mu będzie nie tylko w okresie dzieciństwa, ale także w późniejszym dorosłym już życiu. Jeżeli pomoc i zaangażowanie dziecka w sprawy rodziców nie spotka się z należytym uznaniem – jeśli nie usłyszy ono prostych słów, takich jak dziękuję – wówczas możemy mówić nie tyle o samej parentyfikacji, ale o przemocy emocjonalnej i nadużyciach stosowanych wobec najmłodszych. Formy parentyfikacji oraz role, w które wciela się dotknięte zjawiskiem dziecko Parentyfikacja może przybierać różne formy, różne mogą być również początki tego zjawiska. Niektóre dzieci samodzielnie wyczuwają niezaspokojone potrzeby, lęki oraz kłopoty rodziców. Zdarzają się jednak przypadki, w których rodzice czasem nieświadomie uwikłają dziecko w problem jakim jest zjawisko parentyfikacji. Angażują je bowiem w trudności i rozterki, które nie powinny być w ich życiu na tak wczesnym etapie obecne. Powierzają dziecku sekrety dotyczące kłopotów w małżeństwie czy w pracy lub zbyt dobitnie dają do zrozumienia, że sytuacja finansowa jest ciężka. Obarczają dzieci traumami, kompleksami i problemami natury emocjonalnej, z którymi sami nie są w stanie sobie poradzić, Jeden rodzic będzie to robił mniej dosadnie i zrzuci na dziecko ciężar trosk nieświadomie poprzez dwuznaczne, niekontrolowane komentarze. Inny z kolei, będzie traktował osobiste rozterki jako główny przedmiot rozmów z dzieckiem, które traktować zacznie jak swojego rówieśnika czy przyjaciela. Bywa też tak, iż rodzice pod wpływem kłótni, gniewu czy zwyczajnie gorszego dnia dają się ponieść emocjom i nieświadomie mówią rzeczy odkrywające ich nieporadność wobec przytłaczającego świata. Mimo że krótko po tym jak emocje opadną, rodzic uspokoi nerwy i będzie udawał, że sytuacji nie było, w psychice dziecka zostaną słowa oraz portret rodzica jako osoby skołowanej, zmęczonej – bardzo nieszczęśliwej. W odczuciu dziecka matka czy ojciec odgrywają sceny życia wbrew samym sobie – w rozumieniu dziecka jedną z nich jest także rola ich zadowolonego z życia rodzica. Jest to jednak w umyśle dziecka tylko rola, a nie prawdziwy stan rzeczy. Właśnie dlatego dziecko postanawia wziąć odpowiedzialność za wszelakie ciężary rodziców na swoje barki i walczyć o szczęście czy dobrobyt rodziny. Kiedy depresja czy smutek rodzica spowodowany jest kryzysami małżeńskimi lub rozwodem, często zdarza się, iż dziecko staje się powiernikiem tajemnic, żali i wzajemnych roszczeń rodziców. Tworzy mu to poniekąd dwojaką wizję każdego z nich. Zagubione dziecko nie wie, którą ze stron powinno wesprzeć, a jeśli już którąś wspiera to czy ta druga nie czuje się w zaistniałej sytuacji pokrzywdzona. Co więcej, kiedy jedno z rodziców opuszcza dotychczasowy dom, bywa tak, że dziecko staje się zastępczym partnerem. Nie chodzi tu o kwestie seksualne, chociaż niestety i takie przypadki się zdarzają. Chodzi tutaj głównie o wypełnienie fizycznej pustki, zapewnienie poczucia ciepła. Nie chcąc spać samemu rodzic prosi dziecko, aby tej nocy usnęło wtulone w mamusię czy to tatusia. Często zdarza się tak, że staje się to rutyną, a dziecko przysłowiowo zostaje ,,zagłaskane” i postrzegane przez rówieśników jako infantylne i uzależnione od mamy. Zdarza się, że rodzice z różnych względów zaniedbują również obowiązki domowe, takie jak gotowanie, robienie zakupów, sprzątanie. Może być to spowodowane depresją, nieporadnością, lenistwem lub wręcz przeciwnie natłokiem prac służbowych, które przeważają nad czynnościami wcześniej wymienionymi. Wówczas dziecko widząc zaistniałą sytuację i chcąc pomóc rodzicom czy rodzeństwu wciela się w rolę gosposi, opiekunki do dziecka czy też sekretarki, kiedy to musi brać odpowiedzialność za wszelakie kwestie papierkowe jak na przykład opłaty, korespondencje pocztowe itd. Dzieci bez większej trudności dostrzegą też kwestie, takie jak tarapaty finansowe rodziny kiedy po raz kolejny zabraknie pieniążków na nową zabawkę, wyjście do kina, wyjazd na wakacje czy kiedy znacząco odbiegać będą od rówieśników pod względem posiadania wszelakich dóbr materialnych. Dziecko osiągając pewien próg dojrzałości często samodzielnie podejmuje się pracy zarobkowej, aby wesprzeć rodziców. Zdarza się też jednak tak, iż rodzice mimo młodego wieku dziecka stawiają je w sytuacji, w której od najmłodszych lat zmuszone jest do podejmowania się prac w celu wsparcia finansowego rodziny. Dziecko w młodym wieku, muszące ponosić odpowiedzialność za kwestie, takie jak dobrobyt w domu, narażone jest na wiele niebezpieczeństw. Po pierwsze, jego psychika nie jest gotowa na wczucie się w rolę ,,żywiciela” rodziny. Co więcej, problemem na rynku pracy jest wiek, w związku z czym dzieci obciążone obowiązkiem zapewnienia rodzinie wsparcia w postaci środków finansowych narażone są na światek przestępczy będący iluzją łatwych, szybkich i dużych pieniędzy. Rodzice, nie radząc sobie z dorosłym życiem oraz wychowaniem dzieci nie rzadko popadają w różnorodne nałogi. Bardzo często jest to jeden z głównych powodów, dla którego dziecko zmuszane jest do podjęcia się przedwcześnie pracy oraz przejęcia znacznej części obowiązków na siebie. Typy parentyfikacji Na podstawie powyżej opisanych schematów zachowań dzieci możemy wyróżnić dwa typy parentyfikacji: instrumentalną – dziecko przejmuje obowiązki i powinności rodziców pod względem fizycznym oraz logistycznym. Są to wszelkie działania mające na celu zapewnienie rodzinie dobrobytu i harmonii. Przykładami ról wpisującymi się w parentyfikację instrumentalną są: gosposia, opiekunka, sekretarka. emocjonalną – działania motywowane są chęcią wsparcia psychicznego rodziców bądź łagodzenia występujących w rodzinie spięć i konfliktów. Dziecko wciela się w rolę mediatora między dwójką rodziców lub staje się dla nich terapeutą oraz powiernikiem tajemnic. W momencie, w którym dziecko zaczyna czuć wewnętrzną potrzebę analizowania oraz stawiania potrzeb rodziców ponad swoimi własnymi, powinna zapalić się nam czerwona lampka. Poczucie odpowiedzialności za wszelkie kłopoty i niepowodzenia rodziców budzi respekt i podziw wobec dziecka – jest to bowiem postawa nad wyraz dojrzała i altruistyczna. Nie można jednak zapomnieć, iż każdy wiek kolokwialnie mówiąc ,,rządzi się własnymi prawami”. Okres dzieciństwa dla większości z nas kojarzy się z beztroską i radością. W ogólnie przyjętej i zdrowej relacji między rodzicami, a dzieckiem to matka czy ojciec powinni zapewniać pociesze poczucie stabilności emocjonalnej, wsparcia oraz opieki. W innym wypadku możemy mówić o odwróceniu ról oraz pozbawieniu dziecka możliwości cieszenia się okresem dzieciństwa. Zmuszone jest bowiem dojrzeć zdecydowanie za szybko oraz nosić brzemię ciężarów wynikających z nieporadności oraz braku dojrzałości emocjonalnej rodziców. Skutki mogą być jednak dotkliwe i rzutować na późniejsze etapy życia takiej osoby. Następstwa parentyfikacji Parentyfikacja zostawia na psychice ślady, których nie łatwo jest się pozbyć. Pamiętajmy jednak, że na pewno nie wolno ich bagatelizować. Osoby, które doświadczały tego zjawiska w okresie dzieciństwa cechować może: aleksytymia, czyli brak umiejętności rozpoznawania oraz regulacji- panowania nad własnymi emocjami obniżone poczucie własnej wartości, wiele kompleksów nieustające poczucie winy i stresu brak autonomii wewnątrzpsychicznej, zatracanie własnej tożsamości i postrzeganie wszystkiego przez pryzmat osób trzecich brak asertywności i własnego stanowiska wobec wielu spraw nadmierne przejmowanie się ocenami innych, uzależnianie poczucia własnej wartości od osób trzecich lęk przed bliskością oraz izolowanie się od środowiska mimo wewnętrznego poczucia osamotnienia występowanie zaburzeń psychosomatycznych będących wynikiem długotrwałego kumulowania się stresu i deprecjonowania trudnych nastrojów i emocji (nerwobóle, problemy z oddychaniem) skłonność do wchodzenia w związki z osobami potrzebującymi, nieradzącymi sobie w życiu, a także agresywnymi niezadowolenie z własnego ciała, nadmierna koncentracja na jego wyglądzie, wadze Jak chronić dziecko przed zjawiskiem parentyfikacji? Chcąc uchronić dziecko przed parentyfikacją musimy pamiętać, iż nawet mimo świetnych relacji na poziomie rodzic – dziecko, nie wolno nam stawiać pociechy w roli powiernika naszych tajemnic. Świadomość naszych traum czy wszelkich kłopotów – małżeńskich czy też finansowych narazi dziecko na ogromny stres. Ponadto, z racji swojego wieku kolokwialnie mówiąc ,,zatonie” w ilości pytań powstałych w jego głowie, na które odpowiedzi nie ma prawa jeszcze znać. Pamiętaj jednak, aby nie bagatelizować swoich problemów i szukać pomocy u swoich przyjaciół bądź specjalisty. W trudnych momentach Twojego życia, takich jak rozwód, bezrobocie okaż dziecku wsparcie i zapewnij je, iż wszystko masz pod kontrolą i podejmujesz kroki ku polepszeniu obecnej sytuacji. Uchronisz je tym samym przed dodatkowym stresem. Ucz dziecko obowiązków, ale nie wysługuj się nim – mimo tego, że czasem czujesz, że opadasz z sił, nie pozwól, aby dziecko widząc Twoją bezradność przejęło Twoje zadania i było odpowiedzialne za zachowanie harmonii i porządku w Waszej rodzinie oraz domu. Parentyfikacja – czym jest, jakie są jej objawy, skutki oraz jak jej przeciwdziałać. Foto Pixabay 5540867 Nazywana również odwróceniem ról, parentyfikacja to proces odzierający dziecko z beztroskiego dzieciństwa. Do parentyfikacji dochodzi wówczas, gdy dziecko jest zmuszone do przejęcia zadań, obowiązków, odpowiedzialności za swoich rodziców, rzadziej innych członków rodziny. Narusza ona tym samym granice między rodzicami i dziećmi, doprowadzając do zachwiania hierarchii i władzy w rodzinie. Badania pokazują, że jest ona uwarunkowana międzypokoleniowo – zauważono, że rodzice, którym brakowało w dzieciństwie adekwatnej opieki rodzicielskiej, próbują (nie zawsze świadomie) odebrać ją własnym dzieciom, rekompensując w ten sposób własne deficyty rozwojowe. Jeśli parentyfikacja nie ma charakteru epizodycznego, tylko stanowi długotrwały proces rozpoczęty już we wczesnym dzieciństwie, prowadzi wówczas do przeciążenia dziecka nadmiarem obowiązków nieadekwatnych do jego możliwości rozwojowych. A co za tym idzie – zaburza rozwój dziecka na wielu (jak nie wszystkich) płaszczyznach: emocjonalnej, funkcjonalnej, społecznej i edukacyjnej. To, co chyba najtrudniejsze i najbardziej bolesne dla parentyfikowanego dziecka to to, że uniemożliwia mu ona realizację własnych, nawet podstawowych potrzeb wskutek konieczności zaspokajania potrzeb rodziców. DWA RODZAJE PARENTYFIKACJI Wyrózniamy dwa rodzaje parentyfikacji: instrumentalną (behawioralną) i emocjonalną. Parentyfikacja instrumentalna polega na nadmiernym obciążaniu dziecka obowiązkami związanymi z tzw. prowadzeniem domu, a także opieką nad młodszym rodzeństwem. Uważa się ją za ten mniej szkodliwy rodzaj parentyfikacji, jednak wciąż prowadzący do zaburzeń rozwojowych u dzieci. Drugim rodzajem parentyfikacji, o bardziej destrukcyjnym charakterze, jest parentyfikacja emocjonalna. Dziecko troszczy się o zaspokojenie emocjonalnych potrzeb rodziców, jednocześnie jego własne potrzeby są lekceważone lub w ogóle niezauważane przez opiekunów. Dzieci poddawane parentyfikacji emocjonalnej mogą być obsadzane przez rodziców w różnych rolach – mogą pełnić funkcję bufora w konfliktach między rodzicami, kozła ofiarnego, mediatora, doradcy, a nawet terapeuty wysłuchującego żalącego się i obwiniającego drugą stronę rodzica. Role te zdecydowanie przerastają zdolności i rozwojową gotowość dziecka do pełnienia oczekiwanych funkcji, co niesie ze sobą szczególnie negatywne następstwa w jego/jej późniejszym, dorosłym życiu. KONSEKWENCJE DLA PARENTYFIKOWANYCH DZIECI ➜ Najbardziej dotkliwą konsekwencją dla parentyfikowanego dziecka jest doświadczenie głębokiej deprywacji swoich potrzeb, a także bolesny deficyt uczuć i uwagi ze strony rodziców. ➜ Dziecko nie ma możliwości, ani przyzwolenia na wyrażanie własnych uczuć i sądów, również w sprawie powierzanych mu obowiązków. ➜ Parentyfikacja wywiera również negatywny wpływ na jakość kształtującej się więzi między rodzicami a dzieckiem i prowadzi do pozabezpiecznego stylu przywiązania. PRZECZYTAJ TAKŻE: Style przywiązania, czyli jak dzieciństwo wpływa na twoje relacje z innymi ➜ Utrudnia dzieciom osiągnięcie tożsamośći dojrzałej, zakłóca tym samym proces wchodzenia w dorosłość. ➜ Upośledza również zdolność do tworzenia satysfakcjonujących relacji w dorosłym życiu. ➜ Powoduje również zagrożenie przeniesienia takiego modelu rodzicielstwa do kolejnego pokolenia. DODATKOWE WNIOSKI Z BADAŃ Na koniec, dołączam jeszcze trzy ciekawe fakty płynące z badań nad parentyfikacją: 1. Parentyfikowane są głównie dziewczęta, zwykle najstarsze córki wciągane są w pełnienie funkcji rodzicielskich. Charakteryzują się one wysokim poziomem empatii i dobrze rozwiniętymi umiejętnościami społecznymi. Prawdopodobnie ma to związek z tym, że pomoc innym wpisana jest w stereotyp roli związany z płcią kobiecą. 2. Jedynacy częściej w porównaniu do niejedynaków doświadczają parentyfikacji emocjonalnej. 3. Najbardziej narażone na parentyfikację są dzieci z rodzin dysfunkcyjnych, dzieci emocjonalnie niedojrzałych rodziców, rodziców uzależnionych, samotnie wychowujących oraz dzieci żyjące w rodzinach, w których występuje choroba przewlekła. (Visited 445 times, 108 visits today) Parentyfikacja to sytuacja, kiedy dziecko przyjmuje role rodzica lub opiekuna wobec niego i innych członków rodziny. Ponieważ odpowiedzialność i zadania są ponad jego siły, aby realizować potrzeby innych, rezygnuje ze swoich. Destrukcyjna parentyfikacja wywiera wpływ na funkcjonowanie nie tylko w dzieciństwie, ale i dorosłym życiu. Jak sobie pomóc? spis treści 1. Co to jest parentyfikacja? 2. Parentyfikacja – grupy ryzyka 3. Typy parentyfikacji 4. Parentyfikacja w dorosłym życiu rozwiń 1. Co to jest parentyfikacja? Parentyfikacja jest zjawiskiem psychosocjologicznym, które polega na odwróceniu ról w rodzinie. W rezultacie dziecko pełni rolę opiekuna, partnera i powiernika dla swoich rodziców lub rodzeństwa. Wiąże się to z wieloma zadaniami, obowiązkami i obciążeniem, które przerastają możliwości dziecka, są bowiem nieadekwatne do poziomu jego rozwoju i możliwości emocjonalnych. Zobacz film: "#dziejesienazywo: Psychoterapia par - razem czy osobno?" Dziecko sparentyfikowane jest pozbawione poczucia bezpieczeństwa, beztroski i rodzicielskiej akceptacji, prawa do popełniania błędów i innych przywilejów dzieciństwa. Ponieważ poświęca swoje potrzeby egzystencjalne i emocjonalne po to, by zapewnić sobie opiekę i zainteresowania ze strony rodziców, staje się „niewidzialne”. Zjawisko parentyfikacji opisują także takie pojęcia jak inwersja ról, odwrócenie ról, „dzieci rodzicielskie" czy „dorosłe dzieci". Termin parentyfikacja został stworzony przez Ivana Boszormenyi-Nagy’ego i Geraldine Spark w 1973 roku. Parentyfikacja czasem nie ma charakteru patologii. Czynnikiem o tym decydującym jest głównie czas trwania okoliczności, w których dziecko musi spełniać role, do których nie czuje się dojrzałe oraz zakres zadań, do wykonywania których jest zobowiązywane. 2. Parentyfikacja – grupy ryzyka Ofiarami parentyfikacji padają dzieci rodziców: chorych, zarówno fizycznie, jak i psychicznie, samotnych z powodu śmierci drugiego opiekuna lub rozwodu, skonfliktowanych lub w trakcie rozwodu, uzależnionych od alkoholu czy narkotyków, ubogich, imigrantów, mających jedno dziecko (jedynacy), wychowujących niepełnosprawne dziecko, bardzo młodych, niedojrzałych i niezaradnych. 3. Typy parentyfikacji Wyróżnia się dwa typy parentyfikacji. To parentyfikacja emocjonalna i parentyfikacja instrumentalna. Typ emocjonalny: mówi się o nim, gdy dziecko staje się powiernikiem, przyjacielem, partnerem, "terapeutą" rodzica, a także buforem i mediatorem w konfliktach rodzinnych. Dzieje się tak, gdy matka bądź ojciec cierpią na jakieś zaburzenia, w tym depresję lub gdy czują się samotni, rozczarowani i przygnębieni swoim życiem czy związkiem. Typ instrumentalny: dziecko staje się opiekunem rodzica, dba o zaspokajanie potrzeb materialnych i fizycznych rodziny. Sytuacja zmusza je do pracy zarobkowej, załatwiania spraw urzędowych, dokonywania opłat czy opieka nad rodzeństwem bądź rodzicem. Parentyfikacja dzieje się często na poziomie nieświadomym, jedynie w przekazie „jesteś lepszy niż twój ojciec”, „jestem taka samotna” czy „bez ciebie sobie nie poradzę”. 4. Parentyfikacja w dorosłym życiu Specjaliści nie mają wątpliwości, że parentyfikacja to patologia i nadużycie, które przekłada się na brak poczucia bezpieczeństwa dziecka, a też swoje konsekwencje w przyszłości. Dziecko, które wychowywało się w rodzinie o odwróconych rolach, w życiu dorosłym zwykle jest bardzo odpowiedzialne, empatyczne i uczynne. Niestety ma również tendencje do brania odpowiedzialności za innych, a nawet za realizację zadań wpracy. Gdy pójdzie coś nie tak, odczuwa wstyd i poczucie winy, stosuje też samokaranie się. Konsekwencją parentyfikacji jest także przypisywanie sobie cech wymaganych przez otoczenie. Fałszywe „ja” wyraża się w myślach, emocjach i zachowaniu. Dorosłe dziecko, które było filarem rodziny w dzieciństwie, staje się siłaczem, Herkulesem, często zdradza cechy osobowości masochistycznej czy narcystycznej. Ale to nie wszystko. Obserwuje się także zaburzenie regulacji i rozpoznawania emocji. Manifestuje się to także jako nieodczuwanie niektórych emocji, co odbierane jest jako zamrożenie. Typowa jest izolacja społeczna i poczucie osamotnienia, lęk i brak zaufania w relacjach z innymi, ale także depresja, zachowania autodestrukcyjne czy myśli samobójcze. Ofiara wykorzystywania rodzicielskiego w dorosłym życiu często staje się własnym wrogiem. Zdarza się, że pojawiają się zaburzenia somatyczne, na przykład bóle głowy, brzucha czy kręgosłupa oraz choroby, takie jak astma, alergie, choroby kardiologiczne i dermatologiczne i wrzody. Jak sobie pomóc? Każda dorosła osoba, która padła ofiarą parentyfikacji, powinna skorzystać z pomocy psychoterapeuty. Terapia prowadzona przez wykwalifikowanego specjalistę umożliwia rozwój i przepracowanie mechanizmów psychologicznych oraz doświadczenie traumy relacyjnej i jej konsekwencji w dorosłym życiu. Zobacz także: Skorzystaj z usług medycznych bez kolejek. Umów wizytę u specjalisty z e-receptą i e-zwolnieniem lub badanie na abcZdrowie Znajdź lekarza. polecamy

parentyfikacja w dorosłym życiu